Kısa cevap
Bir ölçüm sonucu tolerans sınırına, ölçüm belirsizliğinden daha yakınsa, parçanın gerçek boyutunun sınırın içinde mi dışında mı olduğu kesin olarak söylenemez. ISO 14253-1, bu durumda uygunluğun nasıl kanıtlanacağını tanımlar: Uygunluğu kanıtlamak isteyen taraf, sonucun tolerans sınırının belirsizlik kadar içinde kaldığını göstermelidir. Bu kural yazılı değilse, sınırdaki her sonuç operatörün o günkü yorumuna kalır.
Bir örnek: Rapor "uygun" diyor, peki ne kadar eminiz?
- Çizim: Ø20 ±0,010 mm (üst sınır 20,010 mm)
- Ölçüm sonucu: 20,008 mm
- Ölçümün genişletilmiş belirsizliği: U = ±0,004 mm
Rapor "uygun" der, çünkü 20,008, 20,010'dan küçüktür. Ancak belirsizlik hesaba katıldığında parçanın gerçek çapı 20,004 ile 20,012 mm arasında herhangi bir yerde olabilir. Yani üst sınırı 2 mikron aşıyor olabilir.

Bu bir cihaz arızası değil. Bu, yazılmamış bir karar kuralının sonucu.
1. Üç bölge: uygun, uygun değil ve arada kalan
Ölçüm belirsizliği hesaba katıldığında tolerans aralığı üç bölgeye ayrılır:
| Bölge | Örnekteki aralık | Ne söylenebilir |
|---|---|---|
| Uygunluğun kanıtlandığı bölge | 19,994 - 20,006 mm | Sonuç burada ise, belirsizlik hesaba katıldığında bile parça tolerans içindedir. |
| Belirsizlik bölgeleri | 19,990 - 19,994 ve 20,006 - 20,010 mm (ve sınırların hemen dışındaki eşdeğer bantlar) | Ne uygunluk ne de uygunsuzluk kesin olarak kanıtlanabilir. |
| Uygunsuzluğun kanıtlandığı bölge | 19,986'nın altı ve 20,014'ün üstü | Sonuç burada ise, belirsizlik hesaba katıldığında bile parça tolerans dışındadır. |
Örnekteki 20,008 mm sonucu, üst belirsizlik bölgesinin ortasında yer alıyor.
2. ISO 14253-1 ne diyor?
ISO 14253-1, geometrik ürün spesifikasyonlarına uygunluğun ya da uygunsuzluğun doğrulanması için karar kurallarını tanımlar. Aksi kararlaştırılmadıkça varsayılan kural şudur:
- Uygunluğu kanıtlamak isteyen taraf (genellikle tedarikçi), sonucun tolerans aralığının belirsizlik kadar daraltılmış hali içinde kaldığını göstermelidir.
- Uygunsuzluğu kanıtlamak isteyen taraf (genellikle müşteri), sonucun tolerans aralığının belirsizlik kadar genişletilmiş hali dışında kaldığını göstermelidir.
Kuralın mantığı basit: Belirsizlik, kanıtlamak isteyen tarafın aleyhine işler. Daha iyi bir ölçüm (daha küçük belirsizlik), daha geniş bir uygunluk bölgesi demektir.
Bu yüzden belirsizlik bölgesindeki bir sonuç için ne tedarikçi "uygun" diyebilir ne de müşteri "uygun değil" diyebilir. Tarafların ya ölçümü iyileştirmesi ya da bu bölge için önceden bir kural üzerinde anlaşmış olması gerekir.
3. Laboratuvar raporları ve ISO/IEC 17025
Konu yalnızca üretim ölçümleriyle sınırlı değil. ISO/IEC 17025:2017, müşteri bir uygunluk beyanı istediğinde (geçti/kaldı, tolerans içinde/dışında), kullanılacak karar kuralının açıkça tanımlanmasını ve müşteriyle üzerinde anlaşılmasını ister. Laboratuvar, raporda uygunluk beyanı verdiğinde kullandığı karar kuralını da belgelemek zorundadır.
Pratikte bu şu anlama gelir: Kalibrasyon sertifikasındaki "uygun" ibaresinin hangi karar kuralına göre verildiğine bakın. Belirsizliği hesaba katmayan basit bir kabul kuralı da kullanılabilir. Ancak bu kural, sınıra yakın sonuçlarda riskin bir kısmını size bırakır ve bunun bilerek kabul edilmiş olması gerekir.
4. Kalibrasyon belirsizliği ile ölçüm belirsizliği aynı şey değil
Sık yapılan bir hata, cihazın kalibrasyon sertifikasındaki belirsizliği ölçümün belirsizliği gibi kullanmaktır. Kalibrasyon belirsizliği, ölçüm belirsizliğinin yalnızca bir bileşenidir. Sahadaki gerçek ölçümün belirsizliğine şunlar da eklenir:
- Sıcaklık ve parça ile cihaz arasındaki sıcaklık farkı (Boyutsal Ölçümde 20 °C Kuralı)
- Operatör ve tekrarlanabilirlik
- Parçanın form hatası ve ölçüm noktasının seçimi
- Bağlama ve fikstür etkisi
- Cihazın çözünürlüğü
Bu yüzden karar kuralında kullanılacak U değeri, sertifikadan kopyalanan bir sayı değil, o ölçüm prosesi için belirlenmiş bir değer olmalıdır.
5. Kontrol planına yazılması gerekenler
- Kritik ölçüler için ölçüm belirsizliğini belirleyin. Ölçüm sistemi analizi (MSA) çalışmaları bu konuda başlangıç verisi sağlar.
- Belirsizliği toleransla karşılaştırın. Örnekte tolerans aralığı 0,020 mm, belirsizlik ±0,004 mm. Uygunluğun kanıtlandığı bölge 0,012 mm'ye, yani toleransın yüzde 60'ına iniyor. Pek çok kuruluş, belirsizliğin toleransın küçük bir kesri olmasını hedefler (örneğin dörtte biri ile onda biri arası). Oran kötüleştikçe ya ölçüm yöntemi iyileştirilmeli ya da uygunluk bölgesinin daralması kabul edilmelidir.
- Karar kuralını yazın. Varsayılan ISO 14253-1 kuralını mı, yoksa müşteriyle anlaşılmış başka bir kuralı mı kullandığınızı kontrol planında ve gerekirse müşteri sözleşmesinde açıkça belirtin.
- Belirsizlik bölgesindeki sonuçlar için reaksiyonu tanımlayın. Örneğin daha düşük belirsizlikli bir yöntemle yeniden ölçüm, ayırma ya da müşteriyle mutabakat. "Operatör karar verir" bir reaksiyon değildir.
- Müşterinin giriş kontrolünün hangi kuralı kullandığını öğrenin. Fatura, sınırda "uygun" denen parçalar müşterinin giriş kontrolünde, onların cihazıyla ve onların karar kuralıyla yeniden ölçüldüğünde gelir.
6. Sık sorulan sorular
Karar kuralı nedir?
Bir ölçüm sonucunun belirsizliği hesaba katılarak bir spesifikasyona uygun ya da uygun değil olarak nasıl değerlendirileceğini tanımlayan kuraldır. Sınıra yakın sonuçlarda hangi tarafın riski üstlendiğini belirler.
ISO 14253-1'in varsayılan kuralı nedir?
Aksi kararlaştırılmadıkça, uygunluğu kanıtlamak isteyen taraf sonucun belirsizlik kadar daraltılmış tolerans aralığı içinde kaldığını, uygunsuzluğu kanıtlamak isteyen taraf ise sonucun belirsizlik kadar genişletilmiş aralık dışında kaldığını göstermelidir.
Sonuç tolerans içinde ama sınıra çok yakınsa parça uygun mu?
Sonuç sınıra ölçüm belirsizliğinden daha yakınsa, uygunluk kesin olarak kanıtlanamaz. Parçanın nasıl değerlendirileceği, önceden yazılmış ve gerekirse müşteriyle anlaşılmış karar kuralına bağlıdır.
Kalibrasyon sertifikasındaki belirsizliği karar kuralında kullanabilir miyim?
Tek başına hayır. Kalibrasyon belirsizliği, ölçüm belirsizliğinin yalnızca bir bileşenidir. Sıcaklık, operatör, tekrarlanabilirlik, parça formu ve bağlama gibi etkiler de hesaba katılmalıdır.
ISO/IEC 17025 karar kuralı hakkında ne der?
Müşteri bir uygunluk beyanı istediğinde, karar kuralının açıkça tanımlanmasını ve müşteriyle üzerinde anlaşılmasını ister. Laboratuvar, uygunluk beyanı verdiğinde kullandığı karar kuralını belgelemek zorundadır.
Kaynaklar
- ISO 14253-1:2017, Geometrik ürün spesifikasyonları (GPS): İş parçalarının ve ölçme donanımının ölçmeyle muayenesi, Bölüm 1: Spesifikasyonlara uygunluğun veya uygunsuzluğun doğrulanması için karar kuralları
- ISO/IEC 17025:2017, Deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yeterliliği için genel şartlar (madde 7.1.3 ve 7.8.6)
- ILAC-G8, Karar kuralları ve uygunluk beyanları rehberi
- JCGM 106:2012, Uygunluk değerlendirmesinde ölçüm belirsizliğinin rolü